بازی‌درمانی چیست و چه زمانی ممکن است برای کودک مفید باشد؟ راهنمای والدین
- آخرین به‌روزرسانی:
کودکان همیشه نمی‌توانند نگرانی‌ها، ترس‌ها یا احساسات پیچیده خود را مانند بزرگسالان با کلمات توضیح دهند. در بازی‌درمانی، متخصص آموزش‌دیده از بازی در یک چارچوب درمانی برای شناخت بهتر تجربه کودک و کمک به بیان و مدیریت احساسات او استفاده می‌کند. بازی‌درمانی با بازی معمولی تفاوت دارد و انتخاب آن باید پس از ارزیابی شرایط کودک انجام شود.
وقتی کودک نمی‌تواند دقیقاً بگوید چه چیزی آزارش می‌دهد
گاهی والد متوجه می‌شود رفتار کودک تغییر کرده است، اما جواب روشنی برای دلیل آن پیدا نمی‌کند.
ممکن است کودک عصبانی‌تر شده باشد، بیشتر از قبل به والد بچسبد، خوابش تغییر کرده باشد یا در مهدکودک و مدرسه رفتار متفاوتی نشان دهد.
وقتی از او می‌پرسیم «چه شده؟» شاید بگوید «هیچی».
این لزوماً به این معنا نیست که کودک نمی‌خواهد حرف بزند.
گاهی هنوز واژه، توانایی یا آمادگی لازم برای توضیح تجربه‌های پیچیده خود را ندارد.
اینجاست که بازی می‌تواند اهمیت پیدا کند.
بازی‌درمانی چیست؟
بازی‌درمانی شکلی تخصصی از مداخله روان‌شناختی است که در آن متخصص آموزش‌دیده از بازی و ابزارهایی مانند اسباب‌بازی، نقاشی، داستان، عروسک یا بازی‌های مختلف در یک فرایند هدفمند استفاده می‌کند.
هدف صرفاً سرگرم کردن کودک نیست.
درمانگر از بازی متناسب با سن و رشد کودک برای ایجاد ارتباط، شناخت بهتر تجربه‌ها و کمک به کودک در بیان و مدیریت احساسات و مشکلاتش استفاده می‌کند.
انجمن بازی‌درمانی توضیح می‌دهد که در این رویکرد، بازی در چارچوب یک مدل درمانی و توسط متخصص آموزش‌دیده استفاده می‌شود و بیشتر در کار با کودکان کاربرد دارد.
آکادمی روان‌پزشکی کودک و نوجوان آمریکا نیز توضیح می‌دهد که در بازی‌درمانی می‌توان از اسباب‌بازی، عروسک، نقاشی و بازی برای کمک به کودک در شناخت و بیان احساسات استفاده کرد.
چرا بازی برای کودک مهم است؟
بزرگسال ممکن است بتواند بگوید:
«از اتفاقی که افتاده عصبانی هستم.»
«از جدا شدن از مادرم می‌ترسم.»
«احساس می‌کنم کسی حرفم را نمی‌فهمد.»
اما بیان چنین تجربه‌هایی برای یک کودک، به‌ویژه در سنین پایین‌تر، همیشه ساده نیست.
بازی بخشی طبیعی از رشد کودک است.
کودک در بازی نقش می‌گیرد، موقعیت‌ها را تکرار می‌کند، شخصیت می‌سازد، کنترل ماجرا را در دست می‌گیرد و احساسات مختلف را تجربه می‌کند.
متخصص می‌تواند از همین فضای طبیعی برای ارتباط با کودک استفاده کند.
با این حال، نباید هر رفتار یا داستانی در بازی کودک را به‌تنهایی نشانه یک مشکل روان‌شناختی خاص بدانیم.
تفسیر بازی باید در زمینه ارزیابی تخصصی کودک انجام شود.
فرق بازی معمولی با بازی‌درمانی چیست؟
ظاهر هر دو ممکن است شبیه باشد.
در هر دو حالت کودک اسباب‌بازی دارد، نقاشی می‌کند یا داستان می‌سازد.
اما بازی‌درمانی سه تفاوت مهم دارد.
یک: هدف درمانی وجود دارد
جلسه بازی‌درمانی بخشی از یک برنامه ارزیابی یا درمان است.
دو: درمانگر آموزش‌دیده حضور دارد
متخصص صرفاً کودک را در حال بازی تماشا نمی‌کند. او با توجه به رویکرد درمانی، سن کودک، مشکلات مطرح‌شده و هدف درمان جلسه را هدایت یا مشاهده می‌کند.
سه: روند جلسات ارزیابی می‌شود
رفتار و نیازهای کودک، اطلاعات والدین و روند تغییرات در طول زمان بررسی می‌شوند.
بنابراین داشتن چند وسیله بازی در یک اتاق مشاوره به‌تنهایی آن فعالیت را به «بازی‌درمانی» تبدیل نمی‌کند.
بازی‌درمانی برای چه کودکانی ممکن است مطرح شود؟
بازی‌درمانی می‌تواند بسته به ارزیابی متخصص برای برخی مشکلات عاطفی، رفتاری یا تجربه‌های دشوار کودک مورد استفاده قرار گیرد.
برای مثال والدین ممکن است به دلیل مواردی مانند این‌ها برای ارزیابی مراجعه کنند:
اضطراب یا ترس‌های شدید دشواری در جدایی از والدین خشم و پرخاشگری تغییرات رفتاری قابل توجه مشکلات ارتباطی تجربه سوگ یا فقدان جدایی یا تعارض جدی در خانواده تجربه رویدادهای استرس‌زا مشکلات سازگاری با تغییرات مهم زندگی برخی مشکلات رفتاری یا هیجانی
منابع تخصصی بازی‌درمانی نیز کاربرد این رویکرد را در طیفی از مشکلات رفتاری، هیجانی و تجربه‌های استرس‌زا مطرح می‌کنند.
اما این فهرست به معنای آن نیست که هر کودکی با یکی از این مشکلات حتماً به بازی‌درمانی نیاز دارد.
انتخاب روش درمان به ارزیابی متخصص بستگی دارد.
آیا هر کودک خجالتی، عصبانی یا مضطربی به درمان نیاز دارد؟
خیر.
احساساتی مثل ترس، خشم، ناراحتی و نگرانی بخشی از زندگی طبیعی کودک هستند.
آنچه اهمیت دارد شدت، مدت، تکرار، شرایط ایجادکننده و میزان تأثیر رفتار یا احساس بر زندگی کودک است.
برای مثال تفاوت زیادی وجود دارد میان کودکی که چند روز پس از تغییر مدرسه مضطرب است و کودکی که برای مدت طولانی نمی‌تواند از والد جدا شود و حضور در مدرسه برایش بسیار دشوار شده است.
اگر درباره رفتار کودک تردید دارید، هدف اولین مراجعه می‌تواند فقط ارزیابی و مشورت با متخصص باشد.
مراجعه الزاماً به این معنا نیست که کودک حتماً یک اختلال دارد یا درمان طولانی لازم خواهد داشت.
جلسه بازی‌درمانی چگونه برگزار می‌شود؟
روش برگزاری جلسه به رویکرد درمانگر، سن کودک و دلیل مراجعه بستگی دارد.
ممکن است اتاق شامل وسایلی مانند:
عروسک حیوانات اسباب‌بازی ابزار نقاشی وسایل ساختنی شخصیت‌ها و فیگورها بازی‌های رومیزی وسایل نقش‌آفرینی
باشد.
در برخی رویکردها کودک آزادی بیشتری در انتخاب بازی دارد و در برخی روش‌ها درمانگر فعالیت مشخصی را پیشنهاد می‌دهد.
متخصص در طول بازی ممکن است مشاهده کند، با کودک گفت‌وگو کند، به احساسات او نام بدهد، در بازی مشارکت کند یا بر اساس هدف درمان از تکنیک‌های مشخص استفاده کند.
جلسه درمانی یک فرمول ثابت برای همه کودکان ندارد.
بازی‌درمانی معمولاً برای چه سنی استفاده می‌شود؟
بازی‌درمانی عمدتاً با کودکان استفاده می‌شود.
انجمن بازی‌درمانی آمریکا اشاره می‌کند که این روش اغلب برای کودکان حدود سه تا دوازده سال استفاده می‌شود.
اما این بازه یک قانون سخت نیست.
سن رشدی کودک، توانایی ارتباطی، نوع مسئله و روش درمانگر همگی در انتخاب مداخله نقش دارند.
برای نوجوانان نیز ممکن است فعالیت‌های مبتنی بر بازی یا روش‌های خلاقانه در کنار سایر رویکردهای درمانی استفاده شوند.
آیا پدر یا مادر در جلسه بازی‌درمانی حضور دارند؟
پاسخ بستگی به روش درمان و شرایط کودک دارد.
گاهی والد در اتاق بازی حضور ندارد، اما بخش مهمی از روند درمان محسوب می‌شود.
ممکن است درمانگر پیش از شروع جلسات با والدین صحبت کند و اطلاعاتی درباره:
دلیل نگرانی سابقه رشد کودک شرایط خانواده تغییرات اخیر رفتار کودک در خانه و مدرسه
دریافت کند.
همچنین ممکن است جلسات جداگانه‌ای برای گفت‌وگو با والدین برگزار شود.
در برخی روش‌ها والد یا مراقب مستقیماً در فرایند درمان مشارکت می‌کند.
انجمن بازی‌درمانی نیز تأکید می‌کند که ارتباط با والد یا مراقب و مشارکت خانواده می‌تواند بخش مهمی از روند درمان باشد.
بنابراین حضور نداشتن والد در داخل اتاق به معنی کنار گذاشته شدن او از درمان نیست.
نقش والدین در بازی‌درمانی چیست؟
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم کودک وارد اتاق درمان می‌شود و متخصص به‌تنهایی باید همه چیز را «اصلاح» کند.
رفتار و احساس کودک در محیط خانواده، مدرسه و روابط روزمره شکل می‌گیرد.
بنابراین والدین معمولاً می‌توانند نقش مهمی داشته باشند.
این نقش ممکن است شامل مواردی مانند:
ارائه اطلاعات دقیق به درمانگر انجام توصیه‌های مناسب در خانه ایجاد نظم و ثبات بیشتر تغییر برخی الگوهای ارتباطی مشاهده تغییرات کودک پرهیز از فشار آوردن برای تعریف جزئیات جلسه
باشد.
اگر درمانگر پیشنهاد مشخصی برای نحوه برخورد با کودک ارائه می‌دهد، ثبات والدین در اجرای آن می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد.
بعد از جلسه از کودک بپرسیم «چی گفتی؟»
کنجکاوی والد کاملاً قابل درک است.
اما پرسیدن مکرر و بازجویی‌گونه می‌تواند فضای درمان را برای کودک دشوار کند.
بهتر است درباره میزان اطلاعاتی که باید از جلسه دریافت کنید با درمانگر توافق کنید.
برای مثال می‌توانید از متخصص درباره روند کلی، اهداف درمان و توصیه‌های لازم برای خانه سؤال کنید.
چند جلسه بازی‌درمانی لازم است؟
برای همه کودکان پاسخ یکسانی وجود ندارد.
تعداد جلسات می‌تواند به عواملی مانند:
نوع مسئله شدت مشکلات مدت زمان وجود مشکل سن و شرایط کودک شرایط خانواده هدف درمان پاسخ کودک به مداخله
وابسته باشد.
اگر پیش از ارزیابی کودک وعده‌هایی مانند «این مشکل در سه جلسه کاملاً برطرف می‌شود» داده شود، بهتر است با احتیاط بیشتری تصمیم بگیرید.
چه انتظاری از بازی‌درمانی داشته باشیم؟
هدف واقع‌بینانه این نیست که کودک بعد از چند جلسه همیشه آرام، خوشحال و بدون رفتار دشوار باشد.
درمان ممکن است به کودک کمک کند احساسات خود را بهتر بشناسد یا بیان کند، مهارت‌های سازگاری بیشتری پیدا کند یا روابط و رفتارهایش به‌تدریج تغییر کنند.
اما سرعت و میزان تغییر برای هر کودک متفاوت است.
همچنین گاهی ارزیابی نشان می‌دهد که بازی‌درمانی به‌تنهایی کافی نیست یا روش دیگری مناسب‌تر است.
ممکن است همکاری با والدین، مدرسه، روان‌پزشک کودک یا دیگر متخصصان نیز لازم باشد.
چه زمانی بهتر است با روان‌شناس کودک مشورت کنیم؟
اگر تغییرات رفتاری یا هیجانی کودک:
شدید شده‌اند ادامه پیدا کرده‌اند زندگی روزمره او را مختل کرده‌اند روابط خانوادگی یا مدرسه را تحت تأثیر قرار داده‌اند باعث نگرانی جدی والد یا مربی شده‌اند
مشورت با متخصص می‌تواند منطقی باشد.
همچنین اگر کودک تجربه‌ای آسیب‌زا، فقدان یا تغییر مهمی داشته و کنار آمدن با آن برایش دشوار شده است، ارزیابی حرفه‌ای می‌تواند کمک‌کننده باشد.
هدف مراجعه اولیه همیشه شروع درمان نیست.
گاهی یک جلسه ارزیابی می‌تواند به والد کمک کند بفهمد رفتار کودک بخشی از روند طبیعی رشد است یا نیاز به بررسی بیشتر دارد.
۱۰. سؤالات متداول آیا بازی‌درمانی فقط بازی کردن با کودک است؟
خیر. در بازی‌درمانی بازی در چارچوب یک فرایند تخصصی و با هدف درمانی یا ارزیابی استفاده می‌شود.
بازی‌درمانی بیشتر برای چه سنی است؟
بیشترین کاربرد آن در کودکان است و انجمن بازی‌درمانی محدوده حدود سه تا دوازده سال را به‌عنوان بازه رایج مطرح می‌کند، اما انتخاب روش باید بر اساس شرایط رشدی و ارزیابی متخصص انجام شود.
آیا والدین در جلسه حضور دارند؟
گاهی بله و گاهی خیر. نوع مشارکت والد به روش درمانگر و شرایط کودک بستگی دارد. حتی اگر والد در اتاق نباشد، معمولاً ارتباط او با درمانگر اهمیت دارد.
از کجا بفهمیم کودک به بازی‌درمانی نیاز دارد؟
والد به‌تنهایی لازم نیست نوع درمان را تعیین کند. اگر درباره رفتار، احساسات یا عملکرد کودک نگرانی وجود دارد، می‌توان ابتدا با روان‌شناس کودک مشورت کرد تا روش مناسب پیشنهاد شود.
بازی‌درمانی چند جلسه طول می‌کشد؟
عدد ثابتی وجود ندارد و مدت درمان به شرایط کودک، نوع مسئله و اهداف درمان بستگی دارد.
آیا بازی‌درمانی همه مشکلات کودک را درمان می‌کند؟
خیر. بازی‌درمانی یکی از روش‌های موجود در سلامت روان کودک است و برای همه مشکلات یا همه کودکان لزوماً بهترین انتخاب نیست.
